Waarom een warmtepomp wettelijk niet verplicht is - en toch bijna alternatiefloos
“Is een warmtepomp verplicht bij nieuwbouw?” Het antwoord van de Vlaamse overheid zelf is nee. Nergens in de regelgeving staat dat een nieuwbouwwoning specifiek een warmtepomp moet krijgen. Maar wat er wél in staat, laat in de praktijk weinig ruimte over. Voor een installateur is dat geen detail: het bepaalt wat je een klant terecht kan beloven, en wat niet.
Wat de wet écht zegt over nieuwbouw
Vier afzonderlijke vereisten werken hier samen:
- Geen stookolieketel meer in nieuwbouw, al sinds 2022.
- Geen nieuwe aardgasaansluiting meer bij nieuwbouw sinds 1 januari 2025. Met een beperkte uitzondering voor collectieve warmtekrachtkoppeling, of aardgas als bijverwarming naast een hoofdverwarming op elektrische warmtepomp, warmtenet of biomassa).
- Een minimaal installatierendement van 130% voor centrale verwarmingssystemen met water als transportmedium, eveneens sinds 1 januari 2025. Een moderne gascondensatieketel haalt in de praktijk 90 à 95%. Met andere woorden: op papier bestaat er geen verbod op een gasketel als hoofdverwarming, maar rekenkundig is er geen enkele klassieke ketel die deze rendementseis alleen kan halen. Minstens een hybride opstelling (ketel + warmtepomp) is noodzakelijk om hieraan te voldoen.
- Een maximaal E-peil van E30.
Geen van deze vier regels vernoemt “warmtepomp” als verplicht toestel. Samen laten ze weinig anders toe. Wie vandaag als installateur een nieuwbouwproject adviseert, verkoopt dus niet “omdat het moet”, maar omdat het na deze vier voorwaarden feitelijk de enige haalbare weg is – een sterker en preciezer verkoopargument dan een verplichting waar de klant later, terecht, tegenin kan gaan.
Kanttekening: wie structureel niet aan een warmtepompoplossing kan voldoen (plaatsgebrek, akoestische beperkingen), kan via een energiedeskundige of architect een gemotiveerde vrijstelling aanvragen, te beoordelen door de lokale overheid of het Vlaams Energie- en Klimaatagentschap (VEKA).
De cijfers tonen dat de wettelijke ondergrens niet de praktijknorm is
Het wettelijke maximum is E30, maar volgens cijfers van VEKA haalt de gemiddelde Vlaamse nieuwbouwwoning vandaag een E-peil dat daar ver onder ligt. Voor een installateur is dat relevant: wie ontwerpt tot exact op de wettelijke grens, ontwerpt onder het niveau dat een kritische architect, energiedeskundige of kopende klant intussen als normaal beschouwt. De facto is de referentie waartegen je project vergeleken wordt niet E30, maar het gemiddelde van vergelijkbare, recent opgeleverde projecten.
Aanbevolen warmtepomptypes voor nieuwbouw
- Lucht/water warmtepompen: de meest gekozen, kosteneffectieve optie. Goed te combineren met lage temperatuur afgiftesystemen zoals vloerverwarming.
- Water/water of geothermische warmtepompen: bij gunstige grondcondities de hoogste efficiëntie en stabielste werking doorheen het jaar. De hogere investering wordt op termijn vaak gecompenseerd door lagere energiekosten. Een bijkomend voordeel: passieve koeling zonder compressorwerking, waarbij de warmte die in de zomer uit de woning gehaald wordt in de bodem wordt geïnjecteerd. De bron wordt zo letterlijk “opgeladen” voor het volgende stookseizoen.
Belangrijke aandachtspunten bij nieuwbouw
- Vroege planning: betrek het warmtepompsysteem al in een vroeg stadium van het bouwproces voor een optimale integratie met de rest van de installatie.
- Optimale afstemming op de isolatiewaarde van de woning en het gekozen afgiftesysteem.
- Koelmogelijkheid: een omkeerbare warmtepomp is voor actieve koeling in de zomer van onschatbare waarde.
- Kwaliteit en betrouwbaarheid: kies gerenommeerde merken en modellen voor een lange levensduur.
Warmtepompen bij renovatie: waar de regelgeving wél bijt
Bij renovatie ligt de situatie anders dan bij nieuwbouw: er is geen rechtstreekse verplichting om een warmtepomp te plaatsen. Wat er wél is, raakt de installateur rechtstreeks via twee andere mechanismen: de renovatieverplichting bij eigendomsoverdracht en de premievoorwaarden.
1. De renovatieverplichting: specifieker dan vaak voorgesteld
De renovatieverplichting geldt niet voor elke renovatie, maar specifiek voor residentiële gebouwen met EPC-label E of F die sinds 1 januari 2023 van eigenaar wisselen (aankoop, schenking, erfpacht, inbreng in vennootschap). De nieuwe eigenaar heeft zes jaar vanaf de datum van de notariële akte om de woning op te waarderen tot minstens energielabel D. Bij niet-naleving riskeert de eigenaar een administratieve boete tussen € 500 en € 5.000.
Voor jou als installateur betekent dit een concreet aanknopingspunt: een klant die net een woning met label E of F kocht, zit niet in een vaag “je zou ooit kunnen renoveren”-scenario, maar in een wettelijke deadline met een concrete datum en een boete als stok achter de deur. Een warmtepomp is daarbij zelden de enige maatregel die nodig is (isolatie speelt minstens even sterk mee), maar levert wel typisch de grootste labelsprong in één ingreep.
2. Subsidies en premies: RESCert blijft de sleutel
De warmtepomppremies zijn gebundeld onder Mijn VerbouwPremie. Een voorwaarde die installateurs rechtstreeks aangaat: de plaatsing moet gebeuren door een installateur met een geldig RESCert-certificaat. Zonder dat attest is er voor de klant geen premie mogelijk, ongeacht hoe goed de installatie zelf is uitgevoerd. Nog niet gecertificeerd? Je kan een opleiding volgen via Van Marcke College.
De precieze premiebedragen wijzigen momenteel geregeld. Verwijs je klant voor de actuele bedragen daarom altijd naar de officiële simulator van Mijn VerbouwPremie in plaats van je te baseren op een vast bedrag dat je ooit hebt opgezocht.
3. Soorten renovatie en de implicaties voor warmtepompen
Gewone renovatie
Bij vervanging van een bestaande verwarmingsinstallatie kan een warmtepomp de energie-efficiëntie sterk verbeteren. Maar de haalbaarheid hangt sterk af van het bestaande afgiftesysteem.
- Lucht/water warmtepompen: vaak de meest toegankelijke optie, zonder ingrijpende grondwerken. Cruciaal is de compatibiliteit met het bestaande afgiftesysteem. Dit is niet enkel een kwestie van “past het” maar van rendement: het rendement (COP) van een lucht/water warmtepomp daalt sterk naarmate de vertrektemperatuur naar het afgiftesysteem stijgt. Waar een lage temperatuur systeem zoals vloerverwarming een COP in de orde van 4 kan halen, zakt diezelfde warmtepomp bij klassieke radiatoren met een vertrektemperatuur van 55 à 65°C typisch naar een COP van 2,5 à 3. Bijna dezelfde logica als bij een slecht afgeregeld systeem: hoe hoger de temperatuur die het toestel moet leveren, hoe kleiner de winst tegenover een fossiele oplossing. Bij oudere woningen met traditionele radiatoren is een hoogtemperatuur-uitvoering dus mogelijk, maar vaak pas echt rendabel in combinatie met een lagere-temperatuur-afgiftesysteem of bijkomende isolatie.
- Hybride warmtepomp: een lucht/water warmtepomp gecombineerd met een gascondensatieketel. Die laatste komt tussen op piekmomenten of wanneer de warmtepomp minder efficiënt werkt. Hierdoor kunnen bestaande radiatoren behouden blijven zonder de rendementsval hierboven volledig te ondergaan.
- Lucht/lucht warmtepomp: vooral bruikbaar waar geen watergedragen centraal systeem aanwezig is, of waar een snelle oplossing voor verwarming én koeling volstaat. Niet altijd een volwaardige vervanging van een centraal systeem, maar wel een betekenisvolle bijdrage aan energie-efficiëntie en comfort.
Ingrijpende energetische renovatie
Bij hogeren energieprestatie-eisen wordt een efficiënte warmtepomp nog belangrijker. Lucht/water is hier meestal het meest aangewezen, in combinatie met goede isolatie en een lage temperatuur afgiftesysteem.
Pro-Toolbox: checklist voor je een warmtepomp adviseert bij renovatie
- Meet of vraag de effectieve ontwerp-vertrektemperatuur van het bestaande afgiftesysteem op. Dit bepaalt de haalbare COP meer dan het merk of model van de warmtepomp.
- Voer een warmteverliesberekening uit op basis van de werkelijke isolatiewaarde, niet op een vuistregel. En vermijd daarbij overdreven veiligheidsmarges: net als bij commerciële installaties leidt een fors overgedimensioneerde warmtepomp tot meer aan/uit cycli en een slechter deellastrendement dan een correct gedimensioneerd toestel.
- Is een Mijn VerbouwPremie-aanvraag relevant voor jouw klant? Zorg dan dat je een RESCert-certificaat hebt.
- Hou rekening met het geluidsniveau van de buitenunit, zeker in dichtbebouwde omgevingen.
- Bij twijfel over de renovatieverplichting van de klant: vraag het EPC-label en de datum van de notariële akte op. Dat bepaalt of, en tegen wanneer, er een wettelijke deadline speelt.
Door je expertise in de verschillende warmtepomptypes te combineren met een precieze kennis van de regelgeving, inclusief het onderscheid tussen wat wettelijk verplicht is en wat er in de praktijk op neerkomt, win je als installateur het vertrouwen van klanten die zelf ook steeds beter geïnformeerd raken.
Bij Van Marcke denken we graag met je mee over wat de juiste oplossing is voor een specifiek project.
